Kamphaeng Phet Rajabhat University

งานวิจัย/Research report

20190915223520

ความหลากหลายทางชีวภาพกับการพัฒนาเครือข่ายเกษตรกรรมยั่งยืน: กรณีศึกษาเครือข่ายเกษตรกรผู้ผลิตสินค้าเกษตรปลอดภัยในจังหวัดกาแพงเพชร

Biological Diversity and The Development of Sustainable Agriculture Network: A Case Study of Safety Agricultural Products of Producer’s Network in Kamphaeng Phet Province

กรรณิกา อุสสาสาร

จันทิมา ก้อนจันทร์เทศ

จำเนียนน้อย สิงหะรักษ์

ธวชินี ลาลิน

โอกาม่า จ่าแกะ

อิสสราพร อ่อนบุญ

2561

ความหลากหลายทางชีวภาพ

เกษตรกรรม - การพัฒนา

เครือข่ายเกษตรกรรมยั่งยืน

สินค้าเกษตรปลอดภัย

มหาวิทยาลัยราชภัฏกำแพงเพชร. สำนักวิทยบริการและเทคโนโลยีสารสนเทศ

https://tdc.thailis.or.th/tdc/browse.php?option=show&browse_type=title&titleid=493598

การวิจัยครั้งนี้เป็นการศึกษาแบบผสมผสาน มีวัตถุประสงค์ (1) เพื่อศึกษาความหลากหลายทางชีวภาพและความหลากหลายทางวัฒนธรรมของภาคเกษตรกรรมในจังหวัดกาแพงเพชร และ (2) เพื่อศึกษาแนวทางการสร้างเครือข่ายเกษตรกรผู้ผลิตสินค้าเกษตรปลอดภัยโดยใช้กระบวนการการมีส่วนร่วมของเกษตรกรในจังหวัดกาแพงเพชร โดยกลุ่มตัวอย่างคือ เกษตรกร ผู้นาชุมชน และผู้แทนเจ้าหน้าที่รัฐ ที่ทางานเกี่ยวข้องกับการผลิตสินค้าเกษตรปลอดภัยในจังหวัดกาแพงเพชร โดยการใช้แบบสารวจข้อมูลเกษตร การสัมภาษณ์เชิงลึก การสนทนากลุ่ม และการศึกษาดูงาน กลุ่มตัวอย่างที่เป็นเกษตรกรในพื้นที่ศึกษาวิจัยจานวน 320 คน ส่วนใหญ่เป็นเพศชาย ร้อยละ 57.50 อายุระหว่าง 38-59 ปี ร้อยละ 65.00 มีระดับการศึกษาในระดับประถมศึกษา ร้อยละ 82.50 มีสถานภาพสมรส คือ แต่งงานและอยู่ด้วยกัน ร้อยละ 84.70 และกลุ่มตัวอย่างทั้งหมดนับถือศาสนาพุทธ ครัวเรือนเกษตรกรมีรายได้เฉลี่ย 13,044 บาท/เดือน มีรายจ่ายเฉลี่ย 8,824 บาท/เดือน เกษตรกรมีรายได้จากการทาเกษตรกรรมเฉลี่ย 146,235 บาท/ครัวเรือน โดยมีต้นทุนการผลิตเฉลี่ย 70,876 บาท/ครัวเรือน และครัวเรือนของเกษตรกรมีหนี้สินเฉลี่ย 222,850 บาท/ครัวเรือน ในจานวนกลุ่มตัวอย่างทั้งหมด แบ่งเป็นเกษตรกรที่ผลิตสินค้าเกษตรปลอดภัย ร้อยละ 77.5 และเป็นเกษตรกรที่ไม่ได้ผลิตสินค้าเกษตรกรปลอดภัย ร้อยละ 22.5 เกษตรกรที่ผลิตสินค้าเกษตรปลอดภัยมีประสบการณ์ผลิตสินค้าเฉลี่ย 8.68 ปี เกษตรกรร้อยละ 69.1 เป็นสมาชิกเครือข่ายเกษตรกรผู้ผลิตสินค้าปลอดภัย ส่วนร้อยละ 30.9 ไม่ได้เป็นสมาชิกเครือข่ายเกษตรกรผู้ผลิตสินค้าเกษตรปลอดภัย เหตุผลที่เกษตรกรตัดสินใจผลิตสินค้าเกษตรปลอดภัยมากที่สุดคือ เพื่อน/คนรู้จักแนะนา คิดเป็นร้อยละ 31.5 รองลงมาคือ ต้องการให้ผู้บริโภคได้บริโภคสินค้าที่ปลอดภัย, เป็นห่วงสุขภาพตนเอง และได้ราคาดี คิดเป็นร้อยละ 26.6, 25.0 และ 21.9 ตามลาดับ เกษตรกรส่วนใหญ่ร้อยละ 82.8 เคยรับรู้เกี่ยวกับการผลิตสินค้าเกษตรปลอดภัย โดยเกษตรกรรับรู้ข้อมูลจากคาบอกเล่าของผู้นาชุมชน/คนในชุมชน มากที่สุด คิดเป็นร้อยละ 51.6 รองลงมาคือ การอบรมของหน่วยงานต่างๆ เช่น ศูนย์การเรียนรู้, เกษตรจังหวัด ร้อยละ 30.9 และสื่อสาธารณะต่างๆ ร้อยละ 17.4 ทัศคติที่มีต่อการผลิตสินค้าเกษตรปลอดภัย พบว่า เกษตรกรทั้งเพศหญิงและเพศชายมีทัศนคติต่อการผลิตสินค้าเกษตรปลอดภัยไม่แตกต่างกัน ในกลุ่มเกษตรกรที่มีอายุ 0-37 ปี มีทัศนคติเชิงบวกต่อการผลิตสินค้าเกษตรปลอดภัยมากกว่ากลุ่มเกษตรกรที่มีอายุ 38-59 ปี และอายุ 60 ปีขึ้นไป ส่วนเกษตรกรที่มีระดับการศึกษาสูงจะมีทัศนคติเชิงบวกต่อสินค้าเกษตรปลอดภัยมากกว่าเกษตรกรที่มีระดับการศึกษาต่า ทัศนคติที่มีต่อการทางานอย่างมีส่วนร่วม พบว่า เกษตรทั้งเพศหญิงและเพศชายมีทัศนคติต่อการทางานอย่างมีส่วนร่วมไม่แตกต่างกัน ในกลุ่มเกษตรกรที่มีอายุ 0-37 ปี มีทัศนคติเชิงบวกต่อทางานอย่างมีส่วนร่วมมากกว่ากลุ่มเกษตรกรที่มีอายุ 38-59 ปี และอายุ 60 ปีขึ้นไป ส่วนเกษตรกรที่มีระดับการศึกษาสูงจะมีทัศนคติเชิงบวกต่อการทางานอย่างมากส่วนร่วมมากกว่าเกษตรกรที่มีระดับการศึกษาต่า เพศหญิงมีความรู้เรื่องสินค้าเกษตรปลอดภัยมากกว่าเพศชาย เกษตรกรที่มีอายุ 0-37 ปี มีความรู้เรื่องสินค้าเกษตรปลอดภัยมากกว่าเกษตรกรกลุ่มที่มีอายุ 38-59 ปี และอายุ 60 ปีขึ้นไป และเกษตรกรที่มีระดับการศึกษาสูงมีความเรื่องสินค้าเกษตรปลอดภัยมากกว่าเกษตรกรที่มีระดับการศึกษาต่า จังหวัดกาแพงเพชรมีความหลากหลายทางชีวภาพเพราะตั้งอยู่ในภูมิประเทศที่เหมาะสม กล่าวคือ มีสภาพภูมิประเทศเป็นที่ราบลุ่มแม่น้า ซึ่งมีแม่น้าสายสาคัญไหลผ่าน คือ แม่น้าปิง ทาให้เอื้อต่อการประกอบอาชีพเกษตรกรรม คนในชุมชนหมู่บ้านสามารถใช้ประโยชน์จากการทรัพยากรธรรมชาติ ทั้งทรัพยากรดิน น้า และป่าในการผลิตได้อย่างเต็มที่ ที่สาคัญคือ ทาให้ชุมชนหมู่บ้านมีความหลากหลายของพันธุ์พืชและพันธุ์สัตว์ ซึ่งเป็นแหล่งที่มาของรายได้ของครัวเรือนและเป็นฐานการพัฒนาทางเศรษฐกิจที่สาคัญของคนในชุมชน ทั้งนี้ ความหลากหลายทางชีวภาพมีความสัมพันธ์กับความหลากหลายทางวัฒนธรรม ที่สะท้อนอยู่ในวิถีการดารงชีพ ภูมิปัญญา และขนบธรรมเนียมประเพณีของคนในชุมชน การศึกษาวิจัยครั้งนี้พบว่า การยึดมั่นในหลักปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงตามแนวพระราชดาริทาให้คนในชุมชนหันมาทาการเกษตรแบบยั่งยืนทดแทนการปลูกพืชเชิงพาณิชย์ อันเป็นผลมาจากการเข้ามาส่งเสริมและสนับสนุนจากหน่วยงานรัฐที่เกี่ยวข้อง ทาให้คนในชุมชนเปลี่ยนวิธีคิดและวิถีการผลิตของตนเอง มากไปกว่านั้นคือ คนในชุมชนหมู่บ้านมีส่วนร่วมในการจัดการทรัพยากรและสวัสดิการ โดยมีการร่วมกลุ่มต่างๆ ขึ้นมา ทั้งกลุ่มที่มีลักษณะไม่เป็นทางการที่เกิดจากการรวมกลุ่มกันเองของคนในชุมชน และกลุ่มที่ได้รับการจัดตั้งจากหน่วยงาน/องค์กรต่างๆ ทาให้คนในชุมชนได้รับการพัฒนาและการดูแลอย่างทั่วถึง และผู้นาชุมชนที่มีความเข้มแข็งก็เป็นเงื่อนไขสาคัญต่อความสาเร็จของการดาเนินงานของกลุ่มเกษตรกร รวมถึงการจัดการทรัพยากรและสวัสดิการภายในชุมชน โดยผู้นาชุมชนจะต้องเป็นผู้ที่มีความเสียสละทางานเพื่อส่วนร่วม มีความใฝ่รู้ และเป็นผู้ที่ประพฤติตนเป็นแบบอย่างที่ดีสาหรับสมาชิกกลุ่มและคนในชุมชนหมู่บ้านด้วย เงื่อนไขที่สาคัญสาหรับแนวทางการสร้างเครือข่ายเกษตรกรผู้ผลิตสินค้าปลอดภัย ได้แก่ (1) การเน้นความสาคัญของบริบทของพื้นที่ที่มีความเฉพาะเจาะจง (2) การสนับสนุนการพัฒนาที่อยู่บนพื้นฐานของความเข้มแข็งจากภายในชุมชน และ (3) การประสานความร่วมมือการทางานเป็นภาคีเครือข่ายแบบ “เบญจภาคี”